Etnik çatışma sonrası barış için eğitim

Dilek Latif*

Eğitimin toplumlararası barış ve uzlaşma sağlamada kritik bir rolü vardır. Soğuk savaş sonrası ortamda patlak veren onlarca etnik çatışmaya kalıcı barış sağlanabilmesinde eğitimin, özellikle de tarih eğitiminin önemi uluslararası toplumun gündemini oluşturmaktadır. Yeni nesiller tarihi objektif, dengeli ve doğru öğrendiğinde nefret, öfke ve güvensizlik yerine anlayış, sempati, farklı etnik ve dini kimliklere karşı tolerans geliştirebilirler. Bu yüzden etnocentrik olmayan bir eğitimle kalıcı barış, uzlaşma ve güvenlik arasında direkt bir ilişki vardır.

Fakat etnik olarak bölünmüş toplumlarda eğitim, çatışmayı ve etnik milliyetçiliği beslemek ve bölünmeyi sürdürmek için siyasi hedeflere alet edilmektedir.1990’li yıllardaki en kanlı etnik çatışmanın ve soykırımın yaşandığı Bosna-Hersek’te tarih, Boşnak, Sırp ve Hırvat okullarında kültürel mitlerin, stereotipilerin ve önyargıların ışığında yorumlanıp anlatılmakta, barış ve uzlaşma sağlamak yerine düşmanlık ve korku aşılamaktadır. Bosna’daki savaşı sona erdiren Dayton Anlaşmasına göre eğitim merkezi değil, oluşturucu devlet ve  kantonların sorumluluğu altındadır. Federal bir çatı altında tek bir devlet olarak yaşaması hedeflenen Bosna-Hersek’te şu an üç farklı toplum tarafından uygulanan üç farklı eğitim sistemi bulunmaktadır. Hırvat kantonlarında Hırvatistan’daki müfredat, Sırp oluşturucu devletinde ise Sırbistan ve Karabağ’da kullanılan müfredat işlenmektedir. Federasyon müfredatı sadece Boşnaklar tarafından uygulanıp diğer iki toplum tarafından göz ardı edilmektedir.

Bu yüzden son yıllarda uluslararası toplumun gözetimi altındaki Bosna-Hersek’te öncelikli hedef etnik ayrımcılık ve dışlamadan uzak, siyasi, dini ve kültürel önyargıların ötesinde tüm çocukların haklarına saygı duyan çok-toplumlu/multi-kültürel okullar ve eğitim sistemi yaratmaktır. Bu amaçla AGİK 2002 yılından beri Bosna-Hersek’te eğitim reformlarını koordine etme misyonunu yüklenmiştir. Dini, etnik ve kültürel farklılıklara saygı duyan, stabıl ve demokratik bir toplum için eğitim sisteminin değiştirilmesinin kaçınılmaz olduğuna inanılmaktadır.

Bu bağlamda, yeni kurulan Revizyon Komisyonu barış ve uzlaşma sağlamak adına tarih kitaplarındaki uygunsuz ve itiraz edilen konuları çıkarma görevini üslenmiştir. Bosna-Hersek’te yasayan Müslüman Boşnakları, Ortodoks Sırpları veya Katolik Hırvatları hedef alan, suçlayan, aşağılayan tarih, edebiyat, dil ve din kitaplarındaki temalar gözden geçirilmektedir. Komisyon üyelerine kendi çocuklarını diğer etnik gurupta hayal etmeye, veya çocuklarını kendi halkları hakkında çarpıtılmış bilgileri okurken düşünmeye teşvik edilmiştir.

Bosna-Hersek’teki gibi Kıbrıs’ta da tarih eğitimi siyasi amaçlar için kullanılmaktadır. UNDP-UNOPS’un sponsorluğunu sağladığı iki toplumlu ‘Barış için Eğitim’[1] projesinin bir parçası olarak POST tarafından yapılan İlkokul 5. sınıf tarih, sosyal bilgiler ve edebiyat kitapları pilot araştırması ders kitaplarındaki milliyetçi ve şövenist unsurları ve iki toplum arasındaki bölünmeyi ilerleten temaları tespit etmeye çalışmıştır. Kıbrıs tarihindeki 1963, 1974 ve 1983 gibi hassas konuları iki farklı toplumun kendilerine göre yorumlayıp, resmi devlet politikaları çizgisinde ayni olayları ne kadar farklı anlattığını gözlemlemiş; her iki toplumun da kabul edebileceği objektif ve dengeli bir tarih anlatımının iki toplum arasında karşılıklı anlayış, uzlaşma ve kalıcı barış için önemini göstermeyi amaçlamıştır. Ayrıca on iki yıl önce büyük çatışmaların yaşandığı Bosna-Hersek’te etnik ayrımcılığı sonlandırıp barış ve uzlaşma sağlamak adına yapılmakta olan eğitim reformlarını örnek teşkil etmesi bakımından incelemiştir.

Araştırmanın bazı bulgularına göre İlkokul 5. sınıf tarih kitabı adanın fethi ve Osmanlı dönemine ait saptırılmış bilgiler ve abartılı ifadeler içeriyor. 1963 ve sonrası gelişmelerle ilgili ise tek yanlı, EOKA’ya katılan ve katılmayan ayrımı yapmadan tüm Rum halkını suçlayan bir yaklaşımı var. Kıbrıslı Rumların bir kısmının da bu savaşta kayıplar verdiğini, Kıbrıslı Türkler gibi onların da acı çektiğini ve bu savaşta her iki toplumdan da sivil halkın zarar gördüğünü anlatmıyor. Aksine önyargılara ve genellemelere dayanan etnocentrik bir üslubu var. Bu da çocukların yıllarca Kıbrıslı Rumlarla Türkler arasında hiç bitmeyen bir düşmanlık ve çatışma fikriyle karşılıklı güvensizlik geliştirerek yetişmelerine yol açıyor.

Birçok öğrencinin ailesi adadaki savaştan etkilenmiştir. Oysa ayni olumsuzlukları bazı Kıbrıslı Rum ailelerin de yaşadığını öğrenmek Kıbrıs’ta iki toplum için de tramvatik olan bu tecrübenin daha dengeli anlaşılmasına yardımcı olabilir. Bu durum karşı taraf için de geçerlidir.

Diğer bir yol Kıbrıslı Rumların Kıbrıs tarihine ait tartışmalı ve duyarlı konuları -ki bunlar genel olarak Osmanlı’nın adayı fethi, 1963 ve sonrası gelişmeler, 1974’de Türkiye’nin soruna müdahalesi ve 1983’te KKTC’nin ilanıdır- tarih kitaplarında nasıl aktardığını bizim tarih kitaplarına eklememiz olabilir. Böylece öğrenciler tartışmalı konularda diğer toplumun ‘olayların nasıl geliştiği, kimin haklı kimin haksız olduğu’ gibi hassas noktaları nasıl aktardığını öğrenebilir. Bu da onlara olayları değişik açılardan değerlendirebilme ve alternatif perspektiflerin farkına varabilme olanağını kazandırır.

Sonuç olarak bu araştırma birbiriyle çelişen iki toplumsal tarihin ve kimliğin bulunduğu bir adada nasıl bir uzlaşma ve sağlıklı çözüme ulaşılabileceğine dikkat çekmektedir. Tarih kitaplarının gelecek için yazıldığını kabul edersek, adada kalıcı bir barış için karşılıklı olarak daha az önyargılı daha uzlaştırıcı bir tarih öğretimine ve genel eğitim sistemine ihtiyaç vardır.

* Girne Amerikan Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Üyesi ve POST ‘Education for Peace’ projesi araştırmacısı